Како изгледал Штип пред повеќе од половина век? Благодарение на декласифицираните сателитски снимки, денес можеме да направиме ретка споредба помеѓу изгледот на градот во 1973 година и неговата современа просторна структура.
Во оваа анализа е користена декласифицирана црно-бела сателитска снимка од архивата на U.S. Geological Survey (USGS), снимена на 11 август 1973 година. Снимката е дел од колекцијата Declassified Satellite Imagery / Declass 3 и претставува вреден историски запис за просторот на Штип и неговата околина.
Оригиналната снимка не е современ геореференциран сателитски производ. Затоа, делот што го опфаќа градот Штип беше издвоен, обработен и геореференциран во QGIS, со користење на препознатливи просторни елементи како речни корита, патни правци, мостови, теренски форми и постари урбани структури. За полесна визуелна интерпретација, историската црно-бела снимка беше дополнително обработена со алгоритми на вештачка интелигенција, со што беше создадена обоена визуализација на просторот. Оваа верзија овозможува полесно препознавање на реката, земјоделските површини, ридскиот терен и урбаната структура, но просторната анализа и пресметките се базираат на оригиналната геореференцирана снимка.
Колку се проширил Штип?
Со рачна дигитализација на изграденото подрачје од геореференцираната историска снимка беше направена проценка на урбанизираната површина на Штип во 1973 година. Истата постапка беше применета и врз современа сателитска снимка од 2026 година, со што беше овозможена директна споредба на просторниот развој на градот во период од повеќе од пет децении.
Резултатите покажуваат дека видливо изградената урбана површина на Штип во 1973 година изнесувала приближно 292 хектари, додека во 2026 година таа достигнува околу 800 хектари. Тоа претставува зголемување од околу 508 хектари, односно приближно 174%. Со други зборови, според оваа GIS-проценка, изграденото подрачје на градот денес е околу 2,7 пати поголемо отколку во 1973 година.
Важно е да се нагласи дека во оваа анализа се разгледува визуелно препознатливата изградена површина од сателитските снимки, а не целокупната официјална градска површина. Според податоци од Општина Штип, површината на градот изнесува 13,5 km², односно 1.350 хектари, но оваа вредност се однесува на пошироко дефиниран градски простор и не значи дека целата површина е целосно изградена.
Каде најмногу се гледа промената?
Споредбата покажува дека Штип не се проширил рамномерно. Највидливи промени се забележуваат во зоните каде што денес има нови станбени населби, индустриски и инфраструктурни коридори, како и во периферните делови каде што во 1973 година доминирале отворени површини, земјоделско земјиште и ридски терени.
Еден од препознатливите примери е просторот околу градскиот стадион. На снимката од 1973 година оваа зона е значително помалку изградена, додека на снимката од 2026 година се забележува поголема густина на објекти, развиена патна мрежа и поинтензивно користење на просторот.
Уште поизразена трансформација се забележува во околината на населба Баби. Во 1973 година овој простор бил претежно отворен и земјоделски, со ограничена изграденост. Денес истиот простор е јасно поврзан со пошироката градска зона преку нови станбени објекти, улици и инфраструктура.
Зошто е ова важно?
Декласифицираните сателитски снимки се многу повеќе од историски фотографии. Кога ќе се комбинираат со GIS-алатки, геореференцирање и современи сателитски снимки, тие стануваат вреден извор за анализа на урбаниот и еколошкиот развој.
Во случајот со Штип, снимката од 1973 година ни покажува град со покомпактна урбана структура, помала изградена површина и многу повеќе отворен и земјоделски простор во непосредната околина. Повеќе од 50 години подоцна, современата сателитска снимка покажува значително проширена градска зона, нови станбени и инфраструктурни површини и изменет околен пејзаж.
Оваа споредба е визуелно патување низ времето, но и пример како современите геопросторни технологии можат да ни помогнат подобро да го разбереме развојот на нашите градови.
Проф. д-р Ванчо Аџиски
Факултет за природни и технички науки,
Универзитет „Гоце Делчев“ – Штип
